Sevgili okurlar, merhaba.
Bu hafta biraz Kürt müziğinin hayatımızdaki yerinden, biraz da müziğin taşıdığı hafızadan söz etmek istiyorum.
Çünkü bizim için müzik yalnızca kulağa gelen bir ses değil. Bazen bir evin önünde kalan annenin çığlığı, bazen toprağını terk etmek zorunda kalan bir ailenin ardından söylenen birkaç dize, bazen de yıllar geçse bile unutulmayan bir acının kendisi.
Kürt müziğine baktığımızda bunun sayısız örneğini görüyoruz.
Yıllar önce Bingöl ve çevresinde yaşanan acıların ardından yakılan ağıtlar vardı. İnsanların evlerini, topraklarını, yakınlarını kaybettiği dönemlerin içinden çıkan bu eserler zamanla yalnızca birer türkü olarak kalmadı. Bir kuşağın yaşadıklarını diğerine taşıdı.
“Bingöl Şewitî” de bunlardan biriydi.
Yıllar boyunca evlerde, toplantılarda, konserlerde söylendi. Dinleyen bazen eşlik etti, bazen sustu, bazen gözyaşını tutamadı. Fakat zaman içinde bu eser de doğduğu acının içinden çıkarılıp folklorik bir havaya taşındı. Bir zamanlar bir yarayı taşıyan eser, başka bir duyguyla söylenmeye başladı.
Tam da burada bugün “Hoy hoy Memo”yu dinlerken biraz durup düşünmemiz gerektiğine inanıyorum.
Daha düne kadar bir acının dili olan bazı eserlerin bugün çepîkler eşliğinde halayların arasında söylendiğini görüyoruz.
Ben bir sanatçının sesine, yorumuna, sahnedeki tarzına karışmıyorum. Sanat zaten yorumla var olan bir alan. Aynı eser farklı bir sanatçının elinde başka bir duyguya bürünebilir. Ses değişir, düzenleme değişir, enstrüman değişir. Bunların hiçbirine itirazım yok.
Ama eserin nereden geldiğini unutmamak gerektiğini düşünüyorum.
Çünkü her şarkı aynı yere ait değil.
Bazı şarkılar insanı oynatır, güldürür, bir araya getirir. Bazıları ise insanı geçmişiyle karşı karşıya bırakır. Bazıları bir annenin kaybettiği evladının ardından ağzından çıkan sözlerden doğar.
“Hoy hoy Memo” benim için böyle bir eser.
Bu ağıtı yıllar içinde farklı seslerden dinledik. Bazı yorumlarda eserin taşıdığı duyguya dokunulmadan, hikâyesine sadık kalındığını hissediyorsunuz. Dinlerken yalnızca ezgiyi değil, o ezginin arkasındaki acıyı da duyuyorsunuz.
Ben de eserin hikâyesini ve yaşanmışlığını dinledikçe şunu düşünmeye başladım:
Bir ağıtın hikâyesini bilmeden onu yalnızca güzel bir ezgi olarak dinlemek mümkün mü?
Elbette mümkün.
Ama hikâyesini bildikten sonra aynı şekilde dinleyebilir misiniz?
İşte benim kafamı kurcalayan mesele tam olarak bu.
Bugün sevgili müzisyen Murad Demir’in “Hoy hoy Memo” yorumunu dinlerken de bunu düşündüm. Bunu kişisel bir eleştiri olarak söylemiyorum. Yıllardır severek dinlediğim bir müzisyenin yorumuna duyduğum hayranlığı da inkâr etmiyorum.
Ama sanatçıyı seviyor olmak, yaptığı şey üzerine soru sormamıza engel olmamalı.
İnsanların acısından doğmuş bir eseri daha fazla dikkat çeksin, daha çok izlensin, daha çok alkışlansın diye hareketli bir forma soktuğumuzda gerçekten ne yapmış oluyoruz?
Acının kendisini mi görünür kılıyoruz, yoksa acıdan başka bir şey mi çıkarıyoruz?
Bunu düşünmek bana ağır geliyor.
Çünkü ortada gerçek insanların hayatları var.
Bir annenin evladını kaybetmesi, bir ailenin dağılması, insanların evlerinden ve topraklarından koparılması var.
Bunlar yalnızca güzel bir ezginin arkasındaki hikâyeler değil.
O zaman kendi kendimize sormamız gerekmiyor mu?
İnsanların acısından bu kadar kolay faydalanmak bize ne söylüyor?
Daha fazla izlenmek, daha çok alkış almak, kalabalığı ayağa kaldırmak uğruna bir ağıtın yasını değiştirdiğimizde, aslında neyi korumuş oluyoruz?
Tam burada Halepçe’yi hatırlamak gerekiyor.
Sevgili Şivan Perwer’in yıllar önce Halepçe için söylediği eseri düşünün. Yıllar geçti, kuşaklar değişti, sahneler değişti ama o eserin taşıdığı duygu değişmedi. İnsanlar o eseri söylerken Halepçe’nin ne olduğunu, orada insanların nasıl katledildiğini ve o şarkının hangi acının içinden çıktığını biliyordu.
Eser farklı yerlerde, farklı zamanlarda söylendi ama hafızasından koparılmadı.
Şimdi soruyorum:
Halepçe söz konusu olduğunda gösterdiğimiz bu hassasiyeti neden başka ağıtlara göstermiyoruz?
Halepçe’nin acısını taşıyan bir eseri folklorik bir havaya dönüştürüp hep birlikte oynayalım mı?
Diyemiyoruz.
Çünkü hepimiz biliyoruz ki bazı acıların karşısında insanın içinden oynamak değil, susmak geliyor.
O zaman aynı hassasiyeti başka ağıtlar için de göstermemiz gerekmiyor mu?
Bir annenin evladının ardından yaktığı ağıt Halepçe’den daha mı az acıdır?
Bir ailenin yaşadığı kayıp, bir halkın yaşadığı büyük bir katliam kadar toplumsal hafıza yaratamaz mı?
Ben burada acıları yarıştırmıyorum. Tam tersine, her acının kendi hikâyesiyle hatırlanması gerektiğini söylüyorum.
Bingöl Şewitî’nde yaşanan dönüşüm bize yeterince şey anlatmıyor mu?
Aynı şeyi yeniden yapmamak gerekmiyor mu?
Çünkü kültürel hafıza yalnızca herkesin bildiği büyük acılardan oluşmuyor. Bir annenin evladının ardından yaktığı ağıt da bu hafızanın parçası. Bir ailenin yıllarca taşıdığı yas da, bir köyün yaşadığı kayıp da bizim tarihimizin bir parçası.
Kürt müziği yüzyıllardır yazılı tarihin söylemediği birçok şeyi bize taşıdı. Yasaklanan dilin içinde kelimeleri sakladı. Göç edenlerin arkasından gitti. Evinden edilenlerin yanında kaldı. Bir annenin söyleyemediğini söyledi, bir babanın suskunluğuna ses oldu.
Bu yüzden bazı eserleri yalnızca “şarkı” olarak dinleyemiyorum.
Bazıları bizim aile albümümüz gibidir.
Bazıları bir mezar taşıdır.
Bazıları da hâlâ kapanmamış bir yaranın sesidir.
Asimilasyon yalnızca bir dilin yasaklanmasıyla olmaz.
Bazen bir kelimenin anlamını unutturmakla olur.
Bazen bir türkünün neden yakıldığını unutturmakla…
Bazen de yasın içinden çıkan bir eseri yasından koparıp yalnızca eğlencenin parçası hâline getirmekle.
Biz kendi kültürümüzü yaşatırken onun hafızasını da korumak zorundayız.
Başkalarının kültürümüze zarar vermesinden söz ederken, kendi ellerimizle bazı değerlerin içini boşaltıyorsak dönüp kendimize de bakmamız gerekir.
Ben müziğin değişmesine karşı değilim. Her kuşak kendi sesini bulur. Sanatçı esere kendi yorumunu katabilir. Buna itirazım yok.
Mesele müziği dondurmak değil.
Mesele hafızayı kaybetmemek.
Sanatçının daha büyük sahnelere çıkmak, daha çok insana ulaşmak, daha fazla dinlenmek istemesini anlayabilirim. Bunların hepsi onun hakkı.
Ama alkışın çoğalması, eserin hikâyesini geride bırakmamalı.
Çünkü sahnede söylediğiniz eserin arkasında yalnızca bir melodi yoktur. Orada insanların hayatları, kayıpları, acıları ve hatıraları vardır.
Bugün söylediğiniz bir eser, yarın bir çocuğun geçmişini öğrenme biçimi olabilir.
O çocuk belki o ağıdın neden yakıldığını bilmeyecek. Sadece herkesin oynadığı bir parça olarak duyacak.
İşte beni asıl düşündüren taraf bu.
Benim derdim kimseyi susturmak değil.
Kimsenin müziğine müdahale etmek de değil.
Sadece şunu hatırlatmak istiyorum:
Her türkü halay için değildir.
Bazı türküler vardır; karşısında ayağa kalkılmaz.
Susulur.
Dinlenir.
Ve kimin acısından doğduysa, onun hatırasına saygıyla söylenir.
Belki de bugün Kürt müziğinin ihtiyacı yeni eserlerden önce, elimizdeki eserlerin hikâyelerini yeniden hatırlamaktır.
Çünkü bir müzik hafızasından koparıldığında geriye yalnızca güzel bir ses kalabilir.
Oysa bizim ihtiyacımız olan, sesi yaşatırken onun neden çıktığını da unutmamak.
Şimdi sözü size bırakıyorum:
Bir ağıdı söylerken onun acısını da taşımak zorunda mıyız?
Yoksa bir eser zaman içinde kendi hikâyesinden bağımsızlaşıp herkesin istediği biçimde yorumlanabilir mi?
Belki de asıl mesele bir ağıdın halaya dönüşüp dönüşemeyeceğinden çok daha başka bir yerde duruyor:
Biz bir eseri değiştirirken, onun hikâyesini de değiştirmeye hakkımız var mı?
