Bal arıları kovanlarına izinsiz girip dişi işçi arıları öldüren bir yaban arısını- anormal bir vücut ısısı çıkarıp- nasıl kavurma yaptıklarını sevgili Arman abimin ağzından şaşkınlıkla dinledim. Bir dişi işçi arısı nasıl da bu kadar hızlı kanat çırpar ve onlarcasının kanat çırpışı ise kovandaki katliamcı yaban arısını, yüksek voltajlı bir jeneratör kutusu içinde kalmışcasına bu kadar hızlı biçimde kavurma yapıp saniyeler içinde öldürebilir?
Bal arılarının -özellikle Japon bal arılarının, Apis cerana japonica- kovanlarını istila eden yaban arılarına genellikle dev eşek arısı gibi türlere karşı sergilediği bu savunma mekanizması, doğanın en büyüleyici kolektif davranışlarından biridir. Arman abimin gözlemlediği sahne, “ısı topu” (heat ball) olarak bilinen bir stratejidir. Ve bal arıları bu olayda ,saldırganın etrafını sıkı bir küme halinde sarar ve kanat kaslarını titreştirerek hep beraber elektriksel yüksek bir ısı üretir. Bu ise yaban arısını termal olarak “kavurur” ve boğar. Tıpkı yüksek voltajlı jeneratörün içindeki titreşim gibi hızlı ve etkili bir efekttir bu. Dahası tek bir dişi işçi arısının kanat çırpma hızı, genellikle uçuş sırasında inanılmaz bir hıza dönüşür. Örneğin saniyede ortalama 230-250 kez yaklaşık 230-250 Hz frekansında ki bu titreşim, dakikada 11.400-15.000 çırpışa denk gelir ve bu da arıların saatte 25 km hıza ulaşmasını sağlar. Kanatlar bu kadar hızlı hareket ederken, arının göğüs kasları yani torasik kaslar- asenkron senkron olmayan bir şekilde çalışır: Kaslar, her sinir impulsuna birden fazla kasılma ile yanıt verir, bu da titreşimi ve vızıltı sesini üretir. Bu hız ise arının aerodinamiğini optimize eder ve enerji verimli uçuşu mümkün kılar. Bu da arıların evrimsel bir mucizesidir.
Onlarca arının kolektif gücü nasıl bir ısı topuna dönüşür derseniz? Yaban arısı örneğin, Vespa mandarinia, bal kovanına girip ,işçi arıları avlamaya başladığında, bal arıları ,alarm feromonu salgılayarak hızla kovanda toplanır. 100 ila 500 arı, bir anda bu saldırganı etraflarını sararak bir “top” oluşturur. Ve bu küme, arıların vücutlarını birbirine yapıştırmasıyla bir anda sıkılaşır. Burada arılar, kanat çırpmak yerine, aynı yüksek frekanslı kas titreşimini kullanırlar. Ama bunu uçmadan, sadece göğüs kaslarını kasarak yaparlar. Bu titreşimde doğal olarak ısı üretir. Kas kasılmaları metabolik ısı ve sürtünme yoluyla elektriksel bir enerjiye dönüşür. Kümenin iç sıcaklığı- dakikalar içinde 46-47°C’ye yükselir. Yaban arısı bu ısıya dayanamaz çünkü onun vücudu maksimum 42°C’ye toleranslıdır. Ve bedenindeki proteinleri, denatüre olur böylece yaban arısı Vespa ölür. Bal arıları ise 48°C’ye kadar dayanıklıdır. Bu ısı farkı boğma etkisi yaparken, küme içinde CO₂ seviyesi yükselir ve arıların solunumundan dolayı, oksijen bir anda kovanda azalır, yaban arısı asfiksi (boğulma) yaşar. Bu ikili etki, saldırganı kovanın içinde 15-30 dakika içinde öldürür. Bu tıpkı jeneratördeki gibi titreşimli bir “elektrik” hissi verir. Bu davranış, özellikle Asya’daki Japon bal arılarında evrilmiş bir adaptasyondur. Muadilleri yani Avrupa bal arıları da Apis melliferalarda aynı yöntemle katil yaban arılarına karşı bu tür bir korunma geliştirmişlerdir.
Doğal yaşamın ve tozlaşmanın mucitleri olan bal arıları, tıpkı Tesla gibi bugünde insanlığa esin kaynağı olmaya devam etmekte ve varlıklarını borçlu oldukları doğa anaya hizmet ederken soylarının devamı için yaşam alanlarını her türlü parazite karşı korumaktadırlar.
