İran merkezli savaşın altıncı ayına girdiği dönemde dünya petrol üretiminin önemli bir bölümü çatışmalar, deniz yolu kısıtlamaları ve ekonomik yaptırımlardan doğrudan etkileniyor.
Reuters’ın Uluslararası Enerji Ajansının 2025 üretim verilerini kullanarak yaptığı hesaplamaya göre krizlerin etkilediği ülkelerin toplam üretimi günlük yaklaşık 45 milyon varile ulaşıyor. Bu miktar, dünya petrol arzının yüzde 43’ünden fazlasına karşılık geliyor.
Hesaplamaya İran savaşı nedeniyle üretim ve ihracatı aksayan Körfez ülkelerinin yanı sıra Rusya-Ukrayna Savaşı’ndan etkilenen Rusya ve Kazakistan, iç çatışmaların sürdüğü Libya ile petrol ihracatı ABD yaptırımlarıyla sınırlandırılan Venezuela da dahil edildi.
Krizlerin tamamı aynı anda veya aynı ölçüde üretim kaybına yol açmasa da petrol arzının büyük bölümünün siyasi ve askerî risklerin yoğunlaştığı bölgelerde bulunması küresel enerji sisteminin kırılganlığını artırıyor.
Körfez’de günlük kayıp 7 milyon varile yaklaşıyor
Analistlerin hesaplamalarına göre Körfez bölgesindeki güncel arz kesintisi günlük 5 milyon ile 7 milyon varil arasında değişiyor. Suudi Arabistan petrolünün bir bölümünü Kızıldeniz kıyısındaki terminallere yönlendirirken diğer üreticiler de Hürmüz Boğazı’nı aşan alternatif taşıma yolları arıyor.
Ancak alternatif boru hatlarının kapasitesi sınırlı kalıyor. Uluslararası Enerji Ajansına göre 2025’te Hürmüz Boğazı’ndan günde yaklaşık 20 milyon varil ham petrol ve petrol ürünü taşınıyordu. Bu miktar deniz yoluyla gerçekleştirilen küresel petrol ticaretinin yaklaşık dörtte birini oluşturuyordu.
Hürmüz’deki geçişlerin aksamasına Kızıldeniz ve Süveyş Kanalı çevresinde yaşanan saldırılar da eklendi. Böylece Körfez’den Avrupa ve Asya’ya uzanan başlıca enerji güzergâhlarının birden fazlası aynı dönemde güvenlik riskiyle karşı karşıya kaldı.
Rafineri kapasitesinin onda biri devre dışı
Çatışmalar yalnızca ham petrol üretimini ve taşımacılığını değil, rafinerileri de etkiliyor. Körfez’deki savaş ile Ukrayna’nın Rus petrol tesislerine yönelik saldırıları nedeniyle küresel rafineri kapasitesinin yaklaşık yüzde 10’unun kullanılamadığı hesaplanıyor.
Rusya’da bazı rafinerilerin devre dışı kalması iç piyasada akaryakıt sıkıntısını artırdı. Moskova yönetiminin benzin ve motorin ihracatını sınırlandırması, uluslararası ürün piyasasındaki daralmayı daha da belirginleştirdi.
Küresel stoklar hızla azalıyor
Uluslararası Enerji Ajansı, küresel petrol arzının temmuzda günlük 101,5 milyon varil olduğunu açıkladı. Arz, bir önceki yılın aynı dönemine göre 6,3 milyon varil daha düşük kalırken Körfez ülkelerinde savaş öncesine kıyasla günlük 8,3 milyon varillik üretim kapasitesi devre dışı kaldı.
Dünya genelinde gözlenen petrol stokları yalnızca temmuz ayında 69 milyon varil azaldı. İran savaşının başlamasından temmuz sonuna kadar stoklardaki toplam kayıp ise 410 milyon varile ulaştı.
Acil durum rezervlerinden yapılan yüksek miktarlı satışlar arz şokunun etkisini bir süre sınırladı. Ancak bu programların büyük ölçüde tamamlanması ve ticari stokların gerilemeye devam etmesi, yeni bir kesintiye karşı kullanılabilecek tamponu zayıflatıyor.
Üretim ve rafineri kayıpları dünyanın ABD petrolüne bağımlılığını artırırken Amerikan üretiminin aşırı hava olaylarına açık olması yeni bir risk oluşturuyor. Akaryakıt fiyatlarındaki artışın sürmesi hâlinde enflasyon, taşımacılık maliyetleri ve tüketici fiyatları üzerindeki baskının güçlenmesi bekleniyor.
