Mustafa Yavuz’un Belge Yayınları’ndan çıkan yeni kitabı “Şark Meselesi [Türkiye] ve Marksizm: İttihat-Terakki Diktatörlüğü ve Hristiyan Milletlerin Eşit Vatandaşlık Tahayyülünün Trajik Sonu”, Osmanlı’nın çözülüş dönemini Marksist teori ışığında yeniden ele alıyor. Yazar, özellikle Marx, Engels ve Lenin’in Şark Meselesi’ne dair yorumlarını, Hristiyan Osmanlı halklarının özgürlük mücadeleleri karşısında modern sosyalizmin aldığı tutumları ve İttihat-Terakki’nin militarist modernleşme stratejilerini kapsamlı bir analizle tartışmaya açıyor.
Kitapta, Kırım Savaşı, 1877-78 Osmanlı-Rus Harbi, Balkan Harbi, Ermeni reform girişimleri, Hellen ve Slav halklarının demokratik ayaklanmaları ve 1915 sonrasında şekillenen soykırım süreçleri ayrıntılı bir şekilde inceleniyor. Yavuz, özellikle Müslüman Osmanlı unsurlarının, Hristiyan vatandaşların eşitlik taleplerine karşı gösterdiği reaksiyoner tutumun, Türkiye’de demokrasi kültürünün gelişememesinin temel nedenlerinden biri olduğunu savunuyor.
Yavuz’un yeni çalışması, 2016’da yayımlanan “Demokratik İhtilaller Çağında Girit” adlı kitabının devamı niteliğinde değerlendiriliyor. İlk kitapta yazar, Girit’teki Osmanlı hâkimiyetini, Hellen isyanlarını, ihtidaları, toplumsal dönüşümü ve 19. yüzyıl Girit demokrasi mücadelesini tarihsel kaynaklar üzerinden analiz etmişti.
Girit Rumlarının ve Müslümanlarının geçirdiği dönüşümler, Osmanlı despotizmine karşı gelişen özgürlük hareketleri ve bu süreçlerin Anadolu’daki toplumsal-politik yapıya etkileri, Yavuz’un yeni kitabında daha geniş bir jeopolitik ve Marksist çerçeveye oturtuluyor.
Yazar, her iki çalışmayı birbirine bağlayan ortak temayı şöyle özetliyor:
“Hristiyan Osmanlı milletlerinin hürriyet mücadelelerinin tarihini anlamadan bugünün eşitlikçi, demokratik perspektifini inşa edemeyiz.”
Bu yönüyle Şark Meselesi [Türkiye] ve Marksizm, yalnızca tarihsel bir inceleme değil; Türkiye’nin demokrasi krizine ve siyasal kültürüne dair önemli bir tartışmayı da gün yüzüne çıkarıyor.
Dönemin ideolojik ayrışmalarını, siyasal stratejilerini ve güç mücadelelerini kapsamlı bir şekilde analiz eden kitap, hem tarihçiler hem de günümüz siyaset tartışmalarına ilgi duyan okurlar için önemli bir kaynak niteliğinde.
