Yıl 2025’in sıcak bir ağustos günüydü. Avrupa Birliği komisyon binasında asansör düğmesine basan Sara Matthieu, Basel Eylem Ağı’nın son raporunu düşünüyordu: “OECD-dışı ülkelerde plastik geri dönüşüm tesislerinde yasadışı boşaltım, açık yakma ve mikroplastik kirliliğiyle karşı karşıyayız…” Bugün, bu raporun tetiklediği tarihi yasağın uygulanma günüydü. Artık hiçbir AB ülkesi, geri dönüşümü zor plastik atıklarını OECD-dışı ülkelere gönderemeyecekti. Sara’nın iç geçirmesi, Brüksel’in iktidar koridorlarında sessizce yankılandı: “Geri dönüşüm, yeniden kullanım ve önleme sayesinde kendi pisliğimizi temizleyebileceğimize inanıyorum.” Ne güzel bir inançtı bu, ama gerçekler inancın çok ötesindeydi…
Birleşmiş Milletler Çevre Meclisi’nin Nairobi’deki 2024 toplantısında hava gergindi. Lauren Weir, Çevre Araştırma Ajansı adına kürsüdeydi: “Plastik atıkların zararlarının göstergeleri ve tam bir yasağın gerekliliği açık. Bu, AB’nin küresel plastik kirliliği acil durumundaki rolünün sorumluluğunu alma işareti.” Masada oturan Türkiye delegasyonu ise kendine özgü bir dengeyi savunuyordu: “Çevre korumayı önceliklendiren ancak ticareti engellemeyecek, kademeli geçişleri dikkate alan bir metin.” Oysa Türkiye’nin Adana ilinde, Greenpeace’in “Atık Oyunları” raporu kanserojen dioksin seviyelerinin normalin 400.000 kat üzerinde olduğunu gösteriyordu.
Türkiye, OECD’nin 20 kurucu üyesinden biriydi. Bu statü, onu AB’nin plastik yasağından muaf kılıyordu. Eurostat’ın verileri çarpıcıydı:
– Türkiye, 2022’de 319 bin ton AB plastik atığı ithal etmişti.
– AB’nin plastik atık ihracatının %24’ü Türkiye’ye gidiyordu.
Ancak bu “ayrıcalık” bir lanete dönüşmüştü. Greenpeace’in 2020-2021 Adana saha araştırmaları, toprak ve kül örneklerinde yüksek düzeyde klorlu dioksin ve furan tespit etmişti. Atık plastiklerdeki ağır metaller ve zehirli kimyasallar, açıkta yakma ve yasadışı dökümle ekosistemi zehirliyordu . Çukurova Üniversite’li akademisyenlerin uyarısı Nairobi’de duyulmamıştı: “Türkiye’ye tehlikeli plastik atıkların yasaklanmaması çok üzücü. Kısmi yasaklar yasadışı dolaşımı engellemiyor.”
AB’nin Kasım 2026’da yürürlüğe girecek plastik atık ihracat yasağı, üç temel ayağa oturuyordu:
1. OECD-Dışı Ülkelere Tam Yasak: Malezya, Endonezya, Vietnam gibi ülkelere plastik atık ihracatı kesinlikle yasak. 2. OECD Ülkelerine Katı Koşullar:Türkiye gibi ülkelere ihracat, ön bildirim, bağımsız denetim ve sıkı takip şartına bağlandı.
3. İzleme ve Yaptırım: AB ülkeleri, OLAF (Dolandırıcılıkla Mücadele Ofisi) ile işbirliği yapacak ve yasa dışı ihracata ağır cezalar getirecek.
Ancak bir açık vardı: Plastik olmayan atıklar, OECD-dışı ülkelere “sürdürülebilir yönetim garantisi” ile gönderilebiliyordu. 24 Şubat 2025’e kadar 24 ülke (Mısır, Hindistan, Pakistan dahil) AB’den atık ithali için başvurmuştu.
Adana’nın Çoban Yıldızı Mahallesi’nde güneş doğarken, Nilüfer Hanım pencereyi açtı. Havadaki keskin koku ciğerlerine işledi. “Yine yakmışlar…” diye mırıldandı.
Adana, Çukurova’nın bereketli topraklarında yükselirken, Seyhan Nehri’nin tarihi dokusu artık plastik atıkların gölgesinde soluyordu.
Mersin Limanı’na 85 km, İskenderun’a 190 km mesafede. Avrupa’dan gelen konteynerler, TIR’larla kolayca ulaşıyor.
Toroslar’ın güneyindeki dümdüz araziler (Ceyhan, Yumurtalık), yasadışı atık çöplükleri için “görünmez” alanlar sunuyor.
Seyhan Nehri’ne karışan mikroplastikler, Akdeniz’e ulaşıyor. Greenpeace 2023 raporu: “Seyhan’da litre başına 8,500 mikroplastik parça.
“Geri Dönüşüm” Maskesi Çelik Fabrikalarının Hurda plastikler, demir-çelik tesislerinde “ek yakıt” olarak kullanılıyor. (Adana’daki 4 büyük çelik fabrikası günde 800 ton plastik yakıyor). Suriyeli mülteciler ve mevsimlik işçiler, korumasız çalıştırılıyor. Bir işçinin itirafı: “Elde eldiven yok, yüzde maske… Akşamları öksürükten uyuyamıyoruz.”
Tarım arazilerine sızan mikroplastikler, Adana turunçgillerinde ağır metal birikimine yol açtı. (2024 ÇÜ Araştırması: Portakallarda kadmiyum limit aşımı) Rüzgârla taşınan plastik parçalar, toprağı verimsizleştiriyor. Çiftçi Hasan Dayı’nın sözleri: “Toprak artık ‘cıvık’… Eskisi gibi pamuk vermiyor.”
Cumhuriyet Meydanı’ndaki saat kulesi hâlâ işliyordu ama zaman, Adana için iki farklı akıyordu:
Tarihi Taş Köprü’nün altından geçen mavi sular, artık plastik şeritlerle kaplıydı. Miski Amber Portakal Bahçeleri’nin etrafını, “geçici depolama” adı altında plastik dağları kuşatmıştı. En acısı ise şuydu: AB’nin “OECD üyesi” diye atık göndermeye devam ettiği bu topraklar, kendi plastiğini bile dönüştürecek tesislerden yoksundu. Gerçek rakamlar içler acısıydı:
Türkiye plastik atığının sadece %9’u geri dönüştürülüyor, %91’i ya yakılıyor ya da gömülüyordu.
Seyhan Nehri, Adana’nın kalbinden geçerken artık fısıldayamıyordu. Sularına karışan PVC parçacıkları, Nairobi’de imzalanan anlaşmaları, OECD statüsünü, AB’nin “yeşil dönüşüm” nutuklarını taşıyordu Akdeniz’e… Ve her dalgada, çocukların öksürük sesleri vardı.
Aşağıda, yasa dışı atık döküm sahasından yükselen duman, Nairobi’deki delegelerin “ticari denge” vurgularını alay edercesine gökyüzüne karışıyordu. Greenpeace’in raporu haklıydı: Bu topraklar, Avrupa’nın plastik “geri dönüşüm” masalının bedelini astım ve kanserle ödüyordu .
Nilüfer’in telefonunda bir bildirim parladı: “AB, OECD-dışı plastik atık ihracatını yasakladı!” Gazeteci Y. Özkan’ın haberiydi. Bir an yüzü güldü, sonra düşündü: “Peki ya OECD üyesiysek? Bizim mahalle ‘geri dönüşüm cenneti’ olmaya devam mı edecek?”
Avrupa’nın İkilemi:
Avrupa’da plastik tüketimi kişi başı 150 kg ile küresel ortalamanın (60 kg) neredeyse üç katıydı . AB, 2022’de 1.1 milyon ton plastik atığı üçüncü ülkelere ihraç etmişti. Bunun yarısı OECD-dışı ülkelere, %33’ü ise Türkiye’ye gitmişti. Yeni düzenleme, bu atıkları Avrupa sınırları içinde tutmaya zorluyordu. Ancak Avrupa Parlamentosu üyesi Pernille Weiss’ın sözleri gerçeği yansıtıyordu:
“Atıklar doğru yönetildiğinde bir kaynaktır, ama hiçbir durumda çevreye veya insan sağlığına zarar vermemelidir.”
Peki ya “doğru yönetim” sağlanamazsa? İşte bu noktada AB’nin katı denetim mekanizmaları devreye giriyordu: AB’li şirketler, atık gönderdikleri Türk tesislerinde bağımsız denetim yaptırmak zorunda. İhraç edilen plastikler sıkı takip altında. 2 yıl içinde sürdürülebilir işleme yapamayan OECD ülkelerine de yasak gelecek.
Umut ediyoruz ki, 2026 Haziran’ında, Brüksel’deki basın toplantısında Sara Matthieu, AB’nin plastik atık ihracatının %42 azaldığını açıklayabilir, OECD-dışı yasak tamamen yürürlükte olabilir, Türkiye’ye ihracat ise denetimler nedeniyle %30 düşebilir..Kim bilir?
Adana’da Nilüfer, çocuklarının nefes sesini dinlerken, pencereden gelen rüzgârda artık o keskin kokunun olmadığını fark edecekti o zaman, Greenpeace Türkiye’nin çağrısı , BM Küresel Plastik Anlaşması’nın baskısı ve AB’nin yaptırımları işe yaramalıydı mutlaka…
Ama asıl dönüm noktası, Cukurova Üniversitesindeki akademisyenlerin dediği gibi gerçekleşmişti:
“AB’nin plastik atık ihracat yasağı, sorumluluğu üstlenmenin ilk adımıdır. Ancak çözüm, atığı sınırlamak değil, onu üretmemeyi öğrenmektir.”
Plastik krizi henüz bitmemişti – sadece sınırlar değişmişti. Nairobi’de imzalar atılırken, dünyanın geri dönüşüm diye bildiği şeyin, aslında bir sınır ötesi çöp nakliyesi olduğu bir kez daha ortaya çıkmıştı…
Adana’nın öyküsü sadece bir şehrin değil, plastik çağın karanlık yüzünün göstergesi. Bereketin sembolü portakal çiçekleri, şimdi plastik küllerle dans ediyor.
