Aynadaki silüete kadar daralan
Sahte bir toplumsallıktır yaşadığımız.
İç çektiğimizde içimize dolan
Boşluktur yalnızlığımız.
Kimliğimize yakışan
bir niteliktir mutluluğumuz.
Görünürlük Baskılanması ve Kapitalizmin Sızması
İnsan, giderek derinliğini yitiren bir görünürlük baskısının içine sıkışıyor. İçsel niteliklerin öneminin azalması, yerini yalnızca dışarıya yansıyan bir varoluşa bırakıyor. Bir zamanlar insanın değerini belirleyen karakter, erdem ve tutarlılık gibi içsel özellikler artık geri planda kalıyor. Aristoteles’in Etik’te söylediği “Ruh güzelliği, beden güzelliği kadar kolay görünmez” sözü, yalnızca felsefî bir tespite değil, günümüzde yitirilmekte olan bir gerçekliğe de işaret ediyor.
Bugün kapitalizm, yalnızca pazarları ve üretim biçimlerini şekillendirmekle kalmıyor; değerleri, tutkuları, ilişkileri ve bireyin içsel dünyasını da ihtiyaca göre yeniden biçimlendiriyor. Her şey görünür ve ölçülebilir hâle gelerek sermayenin mantığına hizmet ediyor.
Paylaşılmayan bir deneyim, belgelenmeyen bir mutluluk yaşanmamış sayılıyor; birey, artık deneyimin kendisine değil, onun dışsal temsiline, hatta reklamına odaklanıyor. Yaşamın özü, görünür hâle geldiği ölçüde değer kazanıyor ya da değerli olduğu sanılıyor. Eduardo Galeano bu konuda giderek daha güncel hale gelen bir tespit yapıyor; “Düğünlerin aşktan, cenazenin ölüden ve tapınağın Tanrı’dan daha önemsendiği değersiz, yavan bir çağda yaşıyoruz.”
Dünyayı bir oyun mekanına ve herkesi bir oyuncuya dönüştüren bu süreç, aynı zamanda her yerin pazar, her şeyin meta ve herkesin pazarlamacı olduğu bir iklimin habercisi. Sosyal medya ve reklam kültürü, bireyi sürekli bir vitrine dönüştürme yönünde zorluyor; artık insan, değerlerle tanımlı, anlamlı bir yaşam yerine görünürlüğün biçimlerine odaklanıyor.
Yabancılaşmanın Güncel Tezahürü
Marx’ın yabancılaşma teorisi, bugün daha yoğun ve yaygın bir güncellikle karşımıza çıkıyor. 1844 El Yazmaları’nda Marx, “İşçi kendi emeğine yabancılaşır; çünkü ürettiği şey ona yabancı bir güç olarak karşısına çıkar” der. Bu, yalnızca ekonomik bir kopuş değil, aynı zamanda insanın kendi özünden uzaklaşmasıdır.
Günümüzde yabancılaşma, üretim alanından tüketim alanına kaymış durumda. İnsan artık sadece ürettiği şeyden değil, kendini bir “tüketim nesnesi” olarak sunmasından yabancılaşıyor. Marx’ın “insanın kendi özüne yabancılaşması” dediği süreç, sosyal medya kültüründe somutlaşıyor. Kişi, ancak “dışsal onay” aldığı oranda var olabildiğini hisseder hale geliyor. Böylece yabancılaşma, Marx’ın döneminden daha esnek ama daha derin bir biçim alıyor; görünürde özgürlük, gerçekte içselleşen bir tutsaklık yaşanıyor.
1990 sonrası neoliberal politikalar ve küreselleşme, toplumsal dirençleri aşındırdı. Sermaye iktidarları, toplumsal deneyimlerin ve bireysel bilincin etkisini “seyrelterek” veya “sıvılaştırarak” yaşamın her kesitine sızmayı başardı. Kültürel, ekonomik ve teknolojik araçlar kullanılarak, yabancılaşma artık sadece işçi-emek ilişkilerinde değil, sosyal ilişkilerde, duygusal bağlarda ve bireysel kimlikte kendini gösteriyor. Sistem, yaşamın hemen her kesitine öyle derinlemesine sızmış durumda ki direniş yollarına bile sermayenin ölçüleriyle uyumlu taşlar döşenebiliyor.
Bugün artık insanların yaptığı işi sevdiği, bir yabancılaşma yaşamadan ihtiyaçlarını karşılamak üzere tat alarak iş yaptığı durumlar çok azdır. Bu alanın “şanslıları” arasında sayılsa da sanatçıların dahi her zaman bu yabancılaştırıcı kıskacın dışına çıkabildiği söylenemez. Hatta piyasa ölçüleriyle biçimlenmiş, rant ve gösteri gölgesinde içeriği güdükleşmiş örnekler hiç de az değildir.
Ömer Kavur‘un Gece Yolculuğu filminde anlattığı gibi piyasanın ve sansürün (otosansür dahil) sınırları, yapılan işin niteliğini belirler hale gelebiliyor. Ve insan, yaptığı işe de kendine de iş ortamına ve arkadaşlarına da yabancılaşabiliyor. Nitelik, yerini piyasa ölçülerine bırakabiliyor. Piyasa ahlakının ve kurallarının belirleyici hale geldiği bu süreçte, toplumun büyük kesimini kapsamına alan yozlaşmanın ve hatta çürümenin kokusunun algılanmaması veya rahatsızlık yaratmaması, ne denli içselleştiğinin göstergesidir.
Sosyal Medya ve Dijital Gösteri
Guy Debord, Gösteri Toplumu‘nu 1967’de yazar. Buna göre hayat bir sahneye, toplum, gösteri toplumuna dönüşmüştür. Oyunculuk, amaç haline geldiği oranda gerçekliğin yerini imgeler alır. Kişinin toplumsal rolleri, işlevi kadar değil göründüğü kadar vardır. Bu da içeriğin yerini ambalajın almasına sebep olur. Örneğin sevgide de duygular, ruhsal dünya vb. değil “verilip alınanlar” öne çıkar. Bireyin giyim, dövme, makyaj dahil görünümü kişiliğinin önüne geçer. Bu da gerçekte insana daha iyi gelebilecek olan ve hayatta daha gerekli/değerli olan ruh güzelliği, etik tutarlılık, toplumsal değerler, yaşama anlam eksenli bakmak vb. olguları geri plana düşürür.
Debord’un Gösteri Toplumu’ndaki tespiti, günümüzde sosyal medya ile daha keskin bir boyut kazanıyor. Artık “Gösteri, gerçekliğin değil, gerçekliğin temsilinin yaşamın merkezi haline gelmesidir.”
Bu gösteri ekonomisinde beden de yalnızca bir varlık değil, düzenlenebilir bir “gösteri alanına” ne dönüşür; varoluşun taşıyıcısı olmaktan çıkıp, onay için biçimlendirilen bir olgu halini alır. Böylece benlik, bedensel temsilin gölgesinde silikleşmeye başlar.
Birey, artık deneyimi yaşamaktan çok onu temsil etme ve performanslaştırma baskısı altındadır. Instagram’da paylaşılan bir kahve, Twitter’daki bir duygu, TikTok’taki bir an, dışarıya sunulan, ölçülen ve onaylanan bir gösteriye dönüşüyor. Deneyim, görünürlük ve beğeni mekanizmaları aracılığıyla değer kazanıyor.
Bu durum, bireyin öznel deneyimini sürekli olarak bir metaya dönüştürmesini gerektirir. Kendi hayatını bir sahneye taşıyan birey, yaşamını sürekli olarak “görülebilir” kılmak için yeniden düzenler; böylece deneyimlerin kendisi ikinci plana itilir. İnsan artık yalnızca yaşamıyor; yaşamını sürekli olarak bir sahnede performans haline getiriyor. Bu sahne, çoğu zaman gerçek deneyimin kendisini gölgede bırakır ve görünürlük, hakikatin yerine geçen bir güce dönüşür.
Algoritmalar, görünürlüğü sürekli ödüllendirirken, bireyi içsel tatmin yerine dışsal temsile bağımlı kılar. Böylece sosyal medya, sadece bir iletişim aracı değil, yabancılaşmayı ve görünürlük baskısını sürekli yeniden üreten bir kültürel mekanizma niteliği kazanır.
Dijital çağda sosyal medya platformları, ilişkilerin geçici, kimliklerin mevsimlik ve bağların kırılgan hale gelmesini hızlandırır. İnsan, “like”, retweet ve takipçi sayısı üzerinden kendini ölçmeye başlar; duygusal derinlik ve samimiyet ikinci plana itilir, yerini anlık onay ve performansa bırakır.
Kayganlaşan zemin, bireyi sürekli olarak kimliklerini yeniden şekillendirmeye zorlar. Çevrimiçi kimlikler, çoğu zaman algoritmalar ve dijital trendler tarafından biçimlendirilir. Alternatif dijital kimlikler ve sanal direniş bile, bu yapıların etkisinden bağımsız değildir. İnsan, farklı platformlarda farklı kimlikler yaratırken, deneyimlerini sürekli bir performansa dönüştürme baskısı altında kendi içsel tutarlılığını kaybetme riskine girer.
Mutluluk Krizi
Yabancılaşmanın güncel biçimleri ile gösteri kültürünün baskısı birleştiğinde, insanın mutlulukla kurduğu ilişki de kaçınılmaz olarak biçim değiştirir.
Mutluluk, genel boyutuyla söylersek insanın kendini ruhsal olarak iyi hissetmesi halidir. Bu tanım tüm insanlar için geçerlidir. Bunu kendimiz için de bir Alman, İngiliz, Fransız vb. için de söyleyebiliriz. Hatta sözlü kullanımda hayvanlar için de “bugün çok mutlu” vb. demek mümkün. Belki daha sınırlı aralıklarda gerçekleşen hayvanın mutluluk-mutsuzluk grafiği ile insanın mutluluk-mutsuzluk grafiğini ayıran bilinçli eylem ve kültür gibi büyük bir fark vardır. Bu fark, dönemsel olarak da öznel ve mekânsal olarak da mutluluğun nedenlerini, biçim ve derinliklerini farklılaştırır.
Nasıl ki yabancılaşma ikliminden etkilenme oranı kişinin dirençlerine ve geçirgenliklerine bağlı ise mutluluk-mutsuzluk grafiği de aynı tarihsel kesitte ve aynı toplumsal ortamda olunsa da tüm insanlar için aynı olmaz.
Bu değerlendirmeye bağlı olarak söylersek, bugün yaşanan kriz, ekonomik ve siyasal boyutlarının ötesinde, en derin anlamıyla bir mutluluk krizidir. Mutluluk, değerlerle ve içsel dünyayla ifade edilen temelinden koparılarak tüketime, gösteriye ve imaja indirgenmiştir. Paylaşılan deneyimlerin görünürlüğüne endeksli bir mutluluk söz konusu. Gerçekte ise görünürlük esas alınarak tanımlanan mutluluk, yüzeysel ve kırılgandır; içsel doyumu karşılamaz. Bugün bu içsel dünyanın gölgede kalması, insanı hem derinlikten hem de dayanıklılıktan mahrum bırakan yeni bir kırılganlık yaratıyor.
Ölçü, ister sahne veya sahneye dönüşmüş yaşam olsun, isterse sosyal medya olsun bugün mutluluk, performansla ve ölçülebilir onaylarla sınırlandırılmıştır. Sosyal medya, bireyin “mutlu anlarını” sürekli olarak belgelemeye ve paylaşmaya zorlarken bir tür “sahte mutluluk üretimi” gerçekleşiyor. İnsanlar, kendi deneyimlerini değil, başkalarının gözünde nasıl algılanacağını düşünerek yaşıyor. Bu durum, mutluluğun ticarileşmesi ve görselleştirilmesiyle birleşerek, derin bir tatminsizlik ve içsel boşluk üretiyor.
Krizin aşılması, yalnızca sistemin eleştirisiyle değil; mutluluğun yeniden tanımıyla mümkündür. Mutluluk, görünürlükten ve başkalarının onayından bağımsız olarak, kişinin kendi içsel kapasitesinin ve erdemlerinin farkına varmasıyla şekillenir. Bu anlamda kriz, hem bireysel hem de toplumsal bir uyanış çağrısıdır; görünürlükten varoluşa, gösteriden deneyimin kendisine, “boş işler”den amaçlı yaşama doğru yolculuğun önemini konusunda bir uyarıdır.
Görünürlükten Varoluşa
Marx’ın yabancılaşma tanımı ve Debord’un Gösteri Toplumu’nun sunduğu imgeler ekonomisi, günümüzde bir anlamda aynı noktada birleşiyor. İnsan, hem emeğinden, hem kendi imgesinden, hem de kendi sürekliliğinden kopuyor. Yaşanan bu kırılma, çağımızın en derin varoluşsal gerilimlerinden birini oluşturuyor ve insanı kendi içsel dayanaklarından uzaklaştırıyor.
Gösteri toplumu, insanı görünür olmaya çağırıyor; fakat bu çağrının ardında derin bir içsel yoksullaşma yatıyor. Gösterinin ortasında insan, kendi sesini duyamıyor; tüketimin ritminde kendi yönünü kaybediyor. Sosyal medya ve kapitalist görünürlük mekanizmaları, bireyi dışarıya dönük performanslara hapsederken, içsel varoluşunu gölgede bırakıyor.
Gerçek dönüşüm, görünürlükten değil, varoluştan geçiyor. Derinliğe dönmek, gerçekte çağdışılık değil; sığlığa ve sığlaşmaya itirazdır. Özgürleşme, “daha çok şey” elde etmekle değil, daha çok “kendin olmakla” mümkündür. Bu, dışsal onay ve beğeni ölçüleriyle değil, kendi değerini ve deneyimini ölçü almakla ilgilidir.
Kapitalizmin her şeye nüfuz etmesi, reklam öğelerinin veya anlık parıltıların öne çıkması, farkındalığın ve anlamlı yaşam tercihlerinin önemini artırıyor.
Görünürlükten varoluşa yönelmek, aynı zamanda mutluluğun yeniden tanımıdır. Artık ne sadece tüketime ne de başkalarının gözündeki imaja dayalı bir mutluluk söz konusudur. Gerçek mutluluk, bireyin kendi içsel kapasitesini keşfetmesinden, deneyimlerini bütünlüklü ve anlam çoğaltan tercihler eşliğinde yaşamasından geçer. Bu dönüşüm, bireyin hayatındaki zorlama hız ve dışsal gürültüye karşı bilinçli bir mesafe koymasını gerektirir. Düşünmeyle, emekle ve sahici ilişkilerle kurulan bir içsel alan olmadan varoluş güçlenemez. Neoliberal çağın dayattığı görünürlük ve performans baskısı karşısında, insanın kendi iç derinliğini koruması yeniden bir direniş, bir itiraz biçimi haline gelir. Böylece, piyasanın sahte çağrılarına kapılmadan, insan kendi özüne sahip olabilir ve gösterinin gölgesinden çıkarak özgürleşme kulvarına girebilir.
Yormayan, yalın akıcı ve kendini okutturan; bilimsel, felsefi güçlü bir metin…