Sabahattin Ali,
Çığlığının tel örgülere takılmayacağı coğrafyayla
Özdeşleştirdi özgürlüğü.
“Benim meskenim dağlardır” dedi.
Ve bu çığlık,
Tel örgülerin örselediği tüm ruhların dili, şarkısı oldu…
Sabahattin Ali’nin yaşadığı 1930’lar ve 1940’lar Türkiye’sinin baskıcı atmosferi, sansür ve politik yasaklarla anılır. Bu dönemde fikirlerini özgürce ifade etmek neredeyse imkânsızdı; gazetelerde yazmak, roman yayımlamak bile cesaret gerektiriyordu. Girişte Sabahattin Ali’ye atfettiğimiz “çığlık”, sadece bireysel bir haykırış değil, aynı zamanda toplumsal baskıya ve siyasi zulme karşı bir dirençti.
Sabahattin Ali’nin katledilişinin 78. yılı. O hâlâ örnek direngenliğiyle, dillerden düşmeyen şarkıları ve şiirleriyle yaşıyor ve öğretmeye devam ediyor. Onunla yürek ve akıl bağı kurmak için çokça neden var. Özellikle tutsaklıkta, zindan tecrübesi ve düşsel alanı zenginleştirme konusunda Sabahattin Ali bir çeşit hazinedir. Bu hazinenin değeri, yalnızca bireysel özgürlük arayışından değil, aynı zamanda baskı altındaki bir toplumun duyarlılığına seslenmesinden gelir.
“Nasıl yaşamalı” sorusuna Sabahattin Ali’de, insanın anlam arayışıyla iç içe geçmiş çok özel yanıtlar vardır. Örneğin “İçimizdeki Şeytan”da geçen, “İnsan dünyaya sadece yemek, içmek, koynuna birini alıp yatmak için gelmiş olamazdı. Daha büyük ve insanca bir sebep lazımdı.” ifadeleri, insanın giderek daralan dünyası için yıllar öncesinden yapılmış bir çözümlemedir. Sabahattin Ali’nin bu cümlesinde, yalnızca bireysel anlam arayışı değil, dönemin insanını kuşatan toplumsal tutsaklık alanına ve sosyal adaletsizliklere karşı inceltilmiş bir eleştiri de vardır.
Sabahattin Ali, en zorlu koşullara direnmenin yolunu gösterirken, göğün mavisinde denizi görürken, “İnsan, içinde taşıdığı zaafları yenmeye çalıştıkça büyür. Asıl mücadele dışarıda değil, insanın kendi içindedir.” derken, ruhumuza ayna tutmaktadır. Onu yalnızca anmak değil, anlamaya çalışmak gerekir.
İnsan Ruhuna Tutulan Ayna
Bazı yazarlar vardır; onları okuduğunuzda yalnızca bir hikâye dinlemiş olmazsınız. Onların sözcükleri insanın içine sızar ve bir süre sonra insan kendini onların sorularıyla ve anlam dünyasıyla baş başa bulur. Sabahattin Ali bu yazarlardan biridir.
Onun romanları yalnızca bir dönemin toplumsal hikâyesini anlatmaz. Daha derinde, insanın kendi içindeki çatışmalara, birikmiş ama dışarı taşmamış sorunlara dokunur. Sabahattin Ali’nin eserlerinde dönemin politik baskısı, ekonomik eşitsizlik ve bireyin yalnızlığı sık sık kendini gösterir. Örneğin “İçimizdeki Şeytan”ın karakterleri, bireysel zaaflarla mücadele ederken, aynı zamanda toplumun dayattığı sınırlara, yoksulluğa ve otoriter denetimlere karşı sessiz bir direnişi de yaşarlar.
Sabahattin Ali’nin dünyasında kahramanlar çoğu zaman sıradan insanlardır; bir memur, bir öğrenci, bir köy genci ya da yalnız bir kadın. Fakat onların iç dünyasına bakıldığında sıradanlık ortadan kalkar. Çünkü insanın iç dünyası hiçbir zaman sıradan değildir; Sabahattin Ali, “sıradan karakterler” aracılığıyla dönemin sıradan insanlarının duygu, korku ve umutlarını anlatır.
Onun eserlerinde dolaşan, kendini doğrudan veya dolaylı hissettiren olgu, “İnsan nasıl yaşamalıdır?” sorusudur. Bu sorunun cevabı, karakterlerin hayatlarında, hatalarında, pişmanlıklarında ve ipucu aydınlanmalarında kendini gösterir. Okur, bir süre sonra fark eder ki anlatılan hikâye yalnızca bir roman kahramanının değil, insanın kendi hikâyesidir; bir yandan bireysel, bir yandan dönemin toplumsal şartlarıyla şekillenmiş evrensel bir hikâye.
Kendinden Kaçan İnsan
Sabahattin Ali’nin en çarpıcı düşüncelerinden biri, insanın kendi hatalarından kaçma eğilimi üzerine kuruludur. İnsan çoğu zaman yaptığı yanlışların sorumluluğunu üstlenmek yerine onları başka güçlere yüklemeyi tercih eder. Bu düşünce, özellikle “İçimizdeki Şeytan” romanında güçlü bir biçimde karşımıza çıkar.
Romanda geçen, “İçimizde şeytan yok… İçimizde aciz var… tembellik var… iradesizlik, bilgisizlik ve bunların hepsinden daha korkunç bir şey: hakikatleri görmekten kaçmak itiyadı var.” ifadesi, tam da böyle bir durumu anlatmaktadır. Bu kaçış eğilimi, Sabahattin Ali’nin yaşadığı dönemde sadece bireysel bir sorun değil, aynı zamanda toplumun özgürlüğünü sınırlayan baskıcı koşulların yansımasıdır.
İnsan kendine karşı dürüst olmaya başladığı anda gerçek bir hayatın kapısı aralanır. Fakat bu dürüstlük kolay değildir. Çünkü insanın en zor yaptığı şey, kendisini yargılamaktır. Sabahattin Ali, okurlara hem bireysel hem toplumsal vicdanın önemini hatırlatır.
İnsanları Tanımanın Güçlüğü
Sabahattin Ali’nin eserlerinde sık sık karşılaşılan bir başka düşünce, insanların birbirlerini ne kadar yüzeysel tanıdığıdır. İnsanlar çoğu zaman başkaları hakkında hızlı ve kesin hükümler verirler. Oysa bir insanın hayatı birkaç gözlemle anlaşılabilecek kadar basit değildir.
Sabahattin Ali, bu duruma gündelik hayattan çok bilindik bir kıyasla dikkat çeker; “Niçin ilk defa gördüğümüz bir peynirin özellikleri hakkında söz söylemekten kaçındığımız halde ilk rastladığımız insan hakkında son kararımızı verip gönül rahatlığıyla öteye geçiveriyoruz?”
Bu soru, insan ilişkilerinin en büyük zaaflarından birini gösterir. İnsanlar çoğu zaman birbirlerini gerçekten tanımaya çalışmazlar. Çünkü tanımak emek ister, sabır ister ve kendi önyargılarıyla yüzleşmeyi gerektirir. Sabahattin Ali’nin dönemi, politik ve sosyal olarak hızla değişen bir toplum olduğundan, insanların birbirlerini anlamadan hüküm vermesi çok daha riskli ve trajik sonuçlar doğurmaya elverişliydi.
Sevginin İnsan Üzerindeki Etkisi
Sabahattin Ali’nin dünyasında sevgi yalnızca romantik bir duygu değildir. O, insanın hayatını değiştiren bir uyanıştır. Bu düşünce en güçlü biçimde “Kürk Mantolu Madonna” romanında ortaya çıkar.
Raif Efendi, hayatını sessiz ve görünmez bir memur olarak sürdürür. Çevresindeki insanlar için o sıradan ve etkisiz biridir. Fakat Maria Puder’le karşılaşması onun iç dünyasında bambaşka bir kapı açar. Bu karşılaşma, Sabahattin Ali’nin döneminde bireyin iç dünyasında yaşadığı zenginliği ve dış dünyadaki sınırlılıkları bir arada gösterir.
Roman, bir yanıyla da sevginin insanın hayatına getirdiği değişimi anlatır. Sabahattin Ali’ye göre insan çoğu zaman yaşadığını sanır; aslında yalnızca hayatını sürdürür. Günler birbirinin aynısıdır, düşünceler alışkanlıkların içinde kaybolur. Fakat bazen bir insanla karşılaşmak bütün hayatın anlamını değiştirebilir. Sevgi, insanı kırılgan hâle getirir ama aynı zamanda ona daha geniş bir hayatın mümkün olduğunu gösterir.
Sabahattin Ali, bu düşünceyi son derece yalın bir cümleyle ifade eder; “Dünyada hayatın bir tek manası varsa o da sevmektir.”
Yalnızlık ve Anlaşılma İhtiyacı
Sabahattin Ali’nin romanlarında sık sık karşılaşılan bir başka duygu yalnızlıktır. Fakat bu yalnızlık sadece fiziksel değildir. İnsan, kalabalıkların içinde yaşarken bile kendini derin bir yalnızlık içinde hissedebilir.
“Kürk Mantolu Madonna”da geçen “Berlin’de yalnız değilim… bütün dünyada yalnızım.” cümlesi bu duyguyu son derece güçlü bir şekilde anlatır. İnsan çoğu zaman konuşabileceği insanlarla çevrili olabilir. Fakat yine de anlaşılmadığını hisseder. Çünkü insanın en derin ihtiyacı yalnızca konuşmak değil, anlaşılmaktır. Belki de bu yüzden Sabahattin Ali bir yerde şöyle der; insan bazen kendisini tamamen anlayacak bir arkadaş ister; onunla konuşmadan saatlerce oturabilecek bir arkadaş.
Bu cümle, dönemin toplumsal izolasyonunu, bireyin yalnızlığını ve arkadaşlığın değerini bir arada gösterir. İnsan yalnızca bir kalabalığın parçası olmak istemez; bir başkasının dünyasında gerçekten yer almak ister.
İnsan İç Dünyasında Yaşar
Sabahattin Ali’nin eserlerinde sık sık karşılaşılan bir düşünce de insanın iç dünyasının zenginliğidir. İnsan, yalnızca dış dünyada yaşayan bir varlık değildir. Düşünceler, hayaller ve anılar onun gerçek hayatını oluşturur.
Sabahattin Ali bu durumu, “Ben dünyadan ziyade kafamın içinde yaşayan bir insanım.” cümlesiyle ifade eder. Bu, hem bireysel hayal gücünü hem de baskıcı bir toplumda içsel özgürlüğü anlatır. İnsan, her yere gidemeyebilir, her hayatı yaşayamayabilir; fakat zihninde kurduğu dünyalar sayesinde başka hayatlara dokunabilir.
Bu yüzden Sabahattin Ali’nin karakterleri çoğu zaman sessizdir. Onlar dış dünyada fazla konuşmazlar ama içlerinde büyük bir evren taşırlar. Belki de bu yüzden Sabahattin Ali’yi okumak, bir yazarı tanımaktan çok, insanın bütün yenilgilerine rağmen ayakta kalmanın ve özgürlüğü iç dünyasında bulmanın mümkün olduğunu görmesidir.
Sabahattin Ali’den “Nasıl Yaşamalı” Dersleri
Sabahattin Ali’yi anlamak, salt onun bireysel iç dünyasına dalmakla değil, yaşadığı dönemin baskıcı ve çalkantılı koşullarını da göz önünde bulundurmakla mümkün olur. Rejimin sınırladığı özgürlükler, toplumsal eşitsizlikler ve insanın kendi zaaflarıyla yüzleşme gerekliliği, onun eserlerinde iç içe geçer. Sabahattin Ali, okura sadece “nasıl yaşamalı” sorusunu yöneltmekle kalmaz; aynı zamanda cesaret, dürüstlük, sevgi ve empati yoluyla hem bireysel hem toplumsal direnç gösterilebileceğini hatırlatır.
Onun eserlerinde gördüğümüz sessiz kahramanlar, sıradan insanların iç dünyasındaki zenginliği ve dönemin toplumsal sınırlarını yansıtır. Sabahattin Ali, geçmişin izlerini, bireyin ruhuyla ve toplumla kurduğu bağlarla birleştirerek bize insanın, her koşulda içindeki özgürlük alanını ve anlam arayışını koruyabileceğini öğretir. Gerçekte bu arayış, yaşamın en zorlu ve karanlık dönemlerde dahi yaşamın değerini hissettiren adımların ve yolculuğun pusulasıdır.
