Ali İhsan Aksamaz
Türkçe söyleşiden kısa zaman sonra, yazar Yılmaz Erdoğan’a Lazca sorular da gönderdim. Yazar Yılmaz Erdoğan, “Ben hiç duyulmamış Lazca kelimeler kullanmadan yapamam; öyle alışığım. Duyulmamış Lazca kelimeler kullandığımda da, öyle herkes anlayamaz. Kimse anlayamadığında da polemik çıkar. Polemik çıkınca da benim tansiyonum çıkar; ben de bunu istemiyorum. Onun için de sana Lazca cevap vermeyeceğim,” dedi.
[Goʒ̆otkvala: Turkuli int̆erviuşen mk̆ule oraşk̆ule, mç̆aru Yilmaz Erdoğani k̆ala muşi tarixuri tezepeşen, Lazuri Nenaşen, İskender ʒ̆itaşişen, Lazuri albonepeşen, Turkiyeşi Lazi gamantanerepeşi k̆ult̆uruli faaliyetepeşen do muşi ağani derneğişi dodguşi noçalişeşen Lazuri int̆erviu oxvenuti mint̆u. Mk̆ule oraşk̆ule mç̆aru Yilmaz Erdoğanis Lazuri k̆itxalapeti mevuncğoni. “Ma çkar uşegnapu Lazuri zit̆ape va vixmaraşi, va maxvenen; eşos gegaperi vore. Uşegnapu Lazuri zit̆ape vixmaraşiti, eşo iristi va oxvaʒ̆onen. Mitis va oxvaʒ̆onaşiti p̆olemik̆a yeçkindun. P̆olemik̆a yeçkindaşiti t̆ansiyoni komomanžinen; mati aya va minon. Emuşeniti nena va gegiktirare,”-ya miʒ̆u mç̆aru Yilmaz Erdoğanik.]
İskender Tzitaşi (1904, Fındıklı-1938, Tiflis); zamanın Merkezî Sovyet Hükümeti’nin siyasî kararı ve Abhazya Yerel Sovyet Hükümeti’nin desteğiyle Latin alfabesi temelli alfabeyle Sohum’da yayınlanan ilk Lazca gazete (1929) ile Lazca ders kitapları (1932-1937). Bu ders kitapları, Sovyet vatandaşı ebeveynlerin çocuklarına Lazca öğretmek için değil, anadilleri Lazcayla eğitim vermek için hazırlandı. (Fotoğraflar: Google)
Ali İhsan Aksamaz: Önce kısaca İskender Tzitaşi hakkında bilgi vermek istiyorum. 1904 yılında Fındıklı’da doğdu. 1929’da Latin harfleriyle Laz alfabesini hazırladı. 7 Kasım 1929 tarihinde Sohum’da ilk Lazca gazeteyi yayınladı: “Kızıl Yıldız”. Abhazya’da Lazların yaşadığı bazı köylerde ve Acaristan’ın Sarpi köyünde Laz okulları açtı. Moleni Sarpi köyünde ve Новый Афон/ Yeni Afon’da Lazca tiyatrolar kurdu. O okullar için Lazca ders kitapları hazırladı. Abhazya/ Oçamçire’de Скурча/ Skurça Limanı vadisinde ve Бзыбь/ Bzıb vadisinde fakir Laz köylüleri için kolhozlar kurdu. Sovyet vatandaşı Lazların kültürel, ekonomik ve siyasî hakları konusunda canla başla çareler aradı. Lazcayı bir standart bir kent dili haline getirmek için çalıştı. Tabii bütün bunları merkezî Sovyet yönetiminin o zamanki doğru politikaları, yine o zamanki Abhazya yerel hükümetinin desteğiyle, diğer önder arkadaşlarıyla birlikte yaptı. 1936- 1938 yılları arasındaki “Büyük Terör” zamanında tasfiye edildi. Diğer önder arkadaşlarıyla birlikte Tiflis’te idam edildi ve yeri şimdi de bilinmeyen bir toplu mezara gömüldü. Bolşeviklerin önceki ve sonraki yaptıklarını beğeniriz veya beğenmeyiz. Ancak bütün bunlar tarih ve bilmemiz gerekir. İskender Tzitaşi, bizlere önemli bir kültürel miras bıraktı, yazılı kültürel materyaller bıraktı. Siz, İskender Tzitaşi’yi eleştiriyorsunuz. Siz, “İskender Tzitaşi, Lazları Gürcüleştirmek istiyordu,” diyorsunuz. Oysa bazı “Gürcü” aydınları da, “İskender Tzitaşi, Kremlin’in adamıydı. Lazları Gürcülerden ayırmak ve Ruslaştırmak istiyordu,” diyorlar. İskender Tzitaşi’nin Lazcaya ilişkin çalışmaları hakkında şimdi ne düşünüyorsunuz?
Yılmaz Erdoğan: İskender Tzitaşi dâhil tüm Laz konularından bilgi sahibiyim. Eleştirdim; evet. Çünkü Laz diline “-şi” ve “-i” eklerini ulamak onun işi. Rus Dilbilgisi kurallarına veya Halkların Kardeşliği ilkesinin çalışmaması gereken kuramına göre, Lazcayı hiç kimse berbat edemez. Bu ulusların diliyle Lazca kelime türetmek de ayıp. Bugün Kürtçe’de Laz Dilinden geçme 300’ e yakın kelime var. Bizim kullanamadığımız “çur” kelimesini, en basitinden onlar “çukur” olarak rahatlıkla kullanabiliyor. Geldiğimiz çağda Lazcayı Tzitaşi’nin prangaları altında tutmak olanaksız. Kendi değerini bulacak bir dildir Lazca. Bir kökten bu kadar çok kelime üretilen ikinci bir dil yok ki dünyada!
Gürcistan’da akademik amaçla Gürcü alfabesiyle yayınlanan “Lazca Metinler” adlı kitaplar: Tea Kalandia (Tiflis, 2008), İrine Asatiani (Tiflis, 2012), Nodar Kakabadze (Tiflis, 2018), Tsiala Narakidze (Batum, 2015) (Fotoğraflar: Google)
Ali İhsan Aksamaz: 1993’den beri kullandığımız Latin kökenli Laz alfabesine karşı çıkıyorsunuz. 1993’den bu yana, bu alfabe ile yüzü aşkın Lazca kitap, binlerce makale yazıldı ve yayınlandı. Siz, bu alfabeye de karşı çıkıyorsunuz çünkü kendinize özel Latin kökenli bir alfabe kullanıyorsunuz. Buna niçin ihtiyaç duyuyorsunuz? Bu konuda bir tezinizin olduğu anlaşılıyor, öyle mi? İskender Tzitaşi, Fahri Lazoğlu ve Wolfgang Feurstein Laz alfabelerini yetersiz mi buluyorsunuz? Bu alandaki teziniz nedir?
(Sovyetler Birliği; 1929-1930’lar) anadilinde Lazca eğitim amaçlı İskender Tzitaşi alfabeleri ile (Batı Almanya; 1984) akademik amaçlı Fahri Lazoğlu/ Wolfgang Feurstein alfabesi
Yılmaz Erdoğan: Neden o dilde yazıldı demiyorum ki! Yazmayın artık! Lazca bu değil diyor ve bine yakın Lazca şiirle bunu örnekliyorum. Elbette onlar da Laz diline, tarihine katkıda bulundular. Lâkin ben bir idealistim. Ya doğrusu ya hiç çizgisinde hem de. O alfabeleri yetersiz bulduğumdan değil, tek başına bazı harf diye oluşturulan şekillerin aslını vermediğini söylüyorum. Lazca bilmeyen biri; “çiçila” (yılan) kelimesini “3” ile başlatırsan; “çiiyçila” söylemini ağzından çıkaramaz ki. Hele Laz değilse, hiç çıkaramaz. Yeni fonetik şekiller tüm bunları önleyecektir inancındayım. Ayrıcalık olsun diye “x” gibi harfleri de özellikle kullanmıyorum. Çünkü Lazca bir kelime cümle içinde kullanılışına, yüklendiği göreve göre anlam kazanır.
Ali İhsan Aksamaz: Sovyetler Birliği döneminde ve sonrasında Gürcistan’da Gürcü harfleriyle derlenmiş, yazılmış ve yayınlanmış binlerce sayfa Lazca masal, anlatı ve şiir var. Bütün bunlar çok önemli. Siz bu konuda ne düşünüyorsunuz? Gürcü alfabesini biliyor musunuz? Bilmiyorsanız, öğrenecek misiniz?
Yılmaz Erdoğan: Laz her dilde yazar. Laz belki batan Atlantis’e saygısından, belki de Bilge Tanrı Enki (Lazuta)’nın isteği gereği, kendi alfabesini oluşturmamış olabilir. Fransızca yazdığı için Laz Fransız olmuyor elbette. Gürcüce alfabeyi o devlet sınırları içinde kullanmaları çok doğal. Burada da Latin alfabesiyle Türkçeyi kullanıyoruz. Verilen eserler Gürcü alfabe ile yazıldığı için değer ifade etmez. Değeri varsa, kantarda ağırlık oluşturur!
Ali İhsan Aksamaz: Özelikle İstanbul ve Ankara ile başka bazı şehirlerde benim bilebildiğim birçok yöresel kültürel dernek ve vakıf var. Kültürü ve Lazcayı yaşatmak için canla başla çalıştıklarını biliyorum. Öyle veya böyle faydalı kültürel faaliyetler yapıyorlar. “Facebook” sayfanızdan anlayabildiğim kadarıyla, yeni bir dernek kurmak için çareler arıyorsunuz. Niçin yeni bir dernek kurmaya ihtiyaç duyuyorsunuz?
Yılmaz Erdoğan: Yeni bir dernek kurmak filan istemiyorum ki! Sadece “Laz Sempozyumu” veya “Laz Konferansı” toplayıp her konuyu enine boyuna tartışmaktan yanayım. Bugün dışarıdan en az etkilenmiş; Fındıklı- Arhavi Lazcası Sideri- Pilarget ağzı ortak Lazca olmak durumundayken bunu yapmamak doğru değil. Türkiye’de Karadeniz, Doğu veya Ege şivesi anadili olabilir mi? Olamaz! İşte bunun için ortak bir Lazcamız olsun istiyorum.
Ali İhsan Aksamaz: Gürcistan’da Meleni Sarpi’de bir “Laz Etnografya Müzesi”, Arhavi’de, Dikyamaç/ Kamparna’da bir “Yaşam Tarzı Müzesi” var. Bu müzeleri gördünüz mü? İzlenimlerinizi söyler misiniz?
Yılmaz Erdoğan: Hayır, görmedim. Araştırmalarım başka yönde olduğu için yüzeysel konulara Lazona’dayken zaman ayıramıyorum.
Ali İhsan Aksamaz: UNESCO’nun “21 Şubat Anadili Günü” bana komik geliyor. 21 Şubat, hem bazı siyasetçiler hem de anadillerini yaşatmak için çalışıyormuş gibi yapan kimi aydınlar için bir “günah çıkarma günü”; ben böyle görüyorum. Bu yılki “anadili günü”nde milletvekili Tahsin Ocaklı, Mecliste annesi için birkaç cümle konuşmak istedi; izin verilmedi. Bu konuya ilişkin ne söylemek istersiniz? Önce şunları da söyleyeyim: Daha önceki “anadili günleri”nde milletvekili Mehmet Bekaroğlu Meclis’te Lazca mesajlar vermişti. Biliyorsunuz; Tahsin Ocaklı’nın çok güzel Lazca şarkıları var. Mehmet Bekaroğlu da Laz Enstitüsü’nün kurucu başkanı.
Yılmaz Erdoğan: İzledim. Burada siyaseten yapılan kargalıkları söz konusu etmek istemem. Konuşmaya kalkmak da yanlış, susturmak da yanlış.
Ali İhsan Aksamaz: Şimdi siz de isterseniz artık söyleşimizi sonlandıralım. Artık başka sorum yok. Ancak yine de sizin söylemek istedikleriniz veya mesajlarınız varsa, buradan duyuralım. Teşekkür ederim!
Yılmaz Erdoğan: Ben, her gün sanal âlemde, ama her gün internet ortamında hiç durmadan konuşup yazıyorum. Son sözüm şöyle olabilir: Hak dilenmiyorum. Hiç kimsenin beni desteklemesini de beklemiyorum. Ben Atatürk mirasçısıyım ve her işimi tek tabanca görürüm ki sen çok uzun yıllardan bu yana dostum olduğun için bunu en iyi bilenlerdensin.
Bitti…
Milletvekili Tahsin Ocaklı’nın, annesine hitaben Meclis’te Lazca birkaç cümle söylemesine izin verilmedi. (21.02.2024)
(Önerilen okumalar: “Abhazya Parlamentosu’nun Açıklaması”, “Kafkasya Yazıları”, Sayı 6, Çiviyazıları Yayınevi, İstanbul, 1999/ sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Ali İhsan Aksamaz, , “Lazuri ren çkini minoba”, Laz Kültür Dergisi Tanura, Sayı 3, Lazika Yayın Kollektifi Yayını, İstanbul, 2012; “Dünden Bugüne Lazca Gramer ve Sözlük Çalışmaları”, 07 III 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Givi G. Karçava: “Bir dilde başka dillerden ne kadar çok ödünç kelime varsa, o dilin o kadar eski, zengin ve bir kültür dili olduğunu anlayabiliriz!”, 6 V 2021, sonhaber.ch/ gurcuhaber.com/ circassiancenter.com.tr/ hyetert.org; İbrahim Bayrakoğlu- İrfan Ç. Aleksiva, “Büyük Tasviyede Lazlar”, Dil, Tarih, Kültür Dergisi Ogni, Sayı 7, Laz Kültür Derneği Yayını, İstanbul, 2017; “İçindekilerle Ogni Kültür Dergisi (1993-1994)”, 12 XI 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; Isqenderi Chitaşi, (Yayıma Hazırlayan: İrfan Ç. Aleksiva; Rusçadan Çeviri: Ergün Konakçı; Almanca’dan Çeviri: Nurten Kurnaz), “Çquni Çhara/ Albonişi Supara”, Laz Kültür Derneği Yayınları, İstanbul, 2012; Isqenderi Chitaşi, (Tıpkıbasım, sözlük; yayına hazırlayan: İrfan Ç. Aleksiva), “Oxesapuşi Supara” (“Lazca Matematik Kitabı”), Geoaktif Yayınları, İstanbul, 2012; İrfan Ç. Aleksiva, “Yeni Bilgiler Işığında İskender Chitaşi”, Ogni Skani Nena, Sayı 7, Laz Kültür Derneği Yayını, İstanbul, 2017; İsmail Avcı Bucaklişi, “Laz Alfabesinin Gerçek Mimarı”, 1 IV 2017, jinepsgazetesi.com; İsmail Avcı Bucaklişi, “Japon İşi Laz Alfabesi”, -1 V 2017, jinepsgazetesi.com; Kamil Semih Kalyoncuoğlu, “Lazistan Sancağı’nın Sosyo- Ekonomik Yapısı(1877-1918), 2021, iksadyayinevi.com; “Kapsamlı Lazca- Gürcüce Sözlük Yayınlandı”, 20 XI 2021, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com; “Kolektif Bir Çalışma: Arhavi Halk Bilim Araştırması”, 28 II 2020, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; “Laz Alfabesi (Alboni)”, lazkulturdernegi.org.tr; “Laz Kimlik Mücadelesinde İskender Tzitaşi’nin Önemi”, 14 IV 2013, yusufbulut.com/ sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; “Laz Dili Temel Dersleri”, 11 I 2024, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr; “Mecit Çakırusta’nın İmza Günü Etkinliği”, 19 II 2012, circassiancenter.com.tr; Nodar Lomouri, (Çeviren: Ali İhsan Aksamaz), “Egrisi/ Lazika Krallığının Tarihi”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 5, Temmuz-Ağustos 1994, İstanbul; Nuri Bagaps, (Çeviren: Anri Çediya) “20. Yüzyılda ve 21. Yüzyılın Başında Abhazya’da Laz Nüfusu: Demografik Durum ve Yerleşim Coğrafyasının Özellikler/ The Laz Population in Abkhazia in the 20th Century and Beginning of the 21st Century: Demographic Situation and Features of the Geographic Settlement”, Kafkasya Calışmaları – Sosyal Bilimler Dergisi / Journal of Caucasian Studies Mayıs 2021 / May 2021, Yıl / Vol. 6, № 12/ dergipark.org.tr; “Ortaokul ve İmam Hatip Ortaokulu Yaşayan Diller ve Lehçeler Dersi (Lazca; 5, 6, 7 ve 8. Sınıflar) Öğretim Programı”, mufredat.meb.gov.tr; “Rize Milletvekili Ocaklı,Anadil Günü’nde Meclis’te Lazca Konuşurken Mikrofonu kapatıldı”, 21 II 2024, aktuel53.com.tr; “Sovyet Lazları Halk Önderi İskender Tzitaşi ve Solun Ezberini Bozan Mektupları”, 5 XII 2013, sonhaber.ch, circassiancenter.com.tr; Şemseddin Sami (Çevriyazı: Fahrettin Çiloğlu), “Kâmüs- ul Alâm’da Lazlar ve Lazistan”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 2, İstanbul, 1994; “TBMM’de Lazca Krizi! Kürsüde Mikrofon Kapatıldı”, 22 II 2024, gunebakis.com.tr; “ვისწავლოთ ლაზური!/ Lazca Öğrenelim!”, 03 II 2024, sonhaber.ch/ circassiancenter.com/ abhazpostasi.com; Yaşa Tandilava: “Müze tarihtir!”, 28 I 2021, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr/ gurcuhaber.com; Yılmaz Erdoğan, “Lazlar”, Ogni Kültür Dergisi, Sayı 1, İstanbul, 1993; Yılmaz Erdoğan: “Bizimkiler Sohum’a Yerleşmiş!”, 22 XI 2018, circassiancenter.com.tr; Yılmaz Erdoğan: “Ogni Kültür Dergisi” ikinci çocuğum olarak kucağımdaydı!” ,7 VI 2022, sonhaber.ch/ circassiancenter.com.tr)
Söyleşinin 1. Bölümü
