Pakistan Eski Başbakanı İmran Han ve eşi Büşra Bibi, 17 yıl hapis cezası aldı, Fransa Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy ise yasadışı kampanya finansmanı parasını cömert kampanya mitingleri ve etkinliklerine aşırı harcama yapmak için kullanırken, 2021 tarihinde Fransa’da seçim kampanyasını yasa dışı finanse etmekten suçlu bulundu ve eski Cumhurbaşkanı Nicolas Sarkozy 1 yıl hapis cezasına çarptırıldı. Dünyada son 50 yıldır yolsuzluk ve yönetim karmanyolası ile işledikleri cinayetlerden sorumlu örneği Müslüman Kardeşler Özgürlük ve Adalet Partisi başkanı Mısır Devlet başkanı Muhammed Mursi ve Darfur katliamının sorumlusu Sudan Devlet Başkanı Ömer El Beşir, kara para aklamaktan iki yıl hapis cezasına çarptırılmıştı. Ve Şili’de askeri darbe yaparak, Sosyalist Başkan Salvador Allende’yi deviren ve 1973’ten 1998’e kadar Şili ordusunun başkomutanı ve 1973’ten 1981’e kadar Şili Cunta Hükümeti’nin başkanı olan Agustino Pinochet 3000 kişinin katiliydi. Türkiye’de ise 1980 askeri darbesiyle 600 bin kişiyi hapishanelerde tutan Kenan Evren gibi darbeci askerler ise korudukları- kriminal paramiliter katillerle- dünyayı tam bir suç gezegenine çevirdiler.
Her ülkenin geçmişte ve günümüzde yaşadığı bu yolsuzlukların ve cinayetlerin sorumlusu sayısız başbakan, devlet başkanı, Cumhurbaşkanı ve darbeci generaller var hala. Günümüzde ne durumdayız peki? Örneğin,
Filipinler Devlet Başkanı Marcos ve eşi İmelda Marcos, Romanya devlet başkanı Çavuşesku, Endonezya devlet başkanı Suhorta, İngiltere başbakanı Margaret Teachear, İtalya başbakanı Silvio Berlusconi, Irak devlet başkanı Saddam Hüseyin, Libya devlet başkanı Muammer Kaddafi, Türkiye Cunta ortağı, Türkiye’nin en zengin generallerinden Tahsin Şahinkaya ve iktidar ortağı Kenan Evren, Panama Devlet Başkanı uyuşturucu baronu Antonio Noriega, İran Devlet Başkanı Humeyni, Ahmedi Necad ve İbrahim Reisi, Türkmenistan Devlet Başkanı Türkmenbaşı, Rusya Devlet Başkanı Vladimir Putin, Kuzey Kore Devlet Başkanı Kim il Jong, Myanmar cunta başkanı Junta, Afganistan ‘da Taliban gibi- yıkıcı, sıkıcı, liderlerden dünyamız ne zaman kurtulacak acaba? Günümüzde bu kara paradan, yolsuzluklardan, uyuşturucudan, insan ticaretinden, savaş cinnetinden , kriminalleşen toplumlardan, iş adamlarından, nasıl kurtulacak?
Dünyada liderlerin hesap verme mekanizmaları günümüzde daha da artıyor, ama hala çok eksik ve eşitsiz. Olumlu gelişmeler de var ve son 5-10 yılda birçok eski lider yargılandı veya mahkum oldu. Örneğin, Fransa’da Sarkozy ve Jacques Chirac gibi eski Cumhurbaşkanları yolsuzluktan mahkum.
Güney Kore’de ise birden fazla eski Cumhurbaşkanı -Park Geun-hye, Lee Myung- hapis yattılar. Brezilya’da ise Lula da Silva yolsuzluktan hapis yatıp sonra serbest kaldı ve yeniden seçildi. Diğerleri ise hala yargılanıyor.
Malezya’da Najib Razak 1MDB skandalından hapis yatıyor. 2025’te Filipinler eski başkanı Rodrigo Duterte, uyuşturucu savaşındaki cinayetleri nedeniyle insanlığa karşı suçlardan ICC tarafından tutuklandı ve Lahey’de yargılanıyor. Uluslararası adalette ise ICC gibi kurumlar daha aktif. Putin, Ukrayna nedeniyle Netanyahu ise Gazze için tutuklanma emri var, ama güçlü ülkeler bu konuda işbirliği yapamıyor. Beşher Esad 2024 sonunda devrildi ve şimdi Suriye’de yeni yönetim altında hesap verebilir ama henüz orada hiçbir şey net değil. Demokratik sorunlar ise oldukça fazla. Dahası birçok ülkede hala cezasızlık hakim ve otoriter rejimlerde Rusya, Çin, Kuzey Kore, Venezuela’lı liderler hala dokunulmaz.
Burada bazı demokrasilerde bile siyasi davalar “intikam” gibi görülüyor. Örneğin Pakistan’da İmran Han davası gibi. Yolsuzluk küresel bir sorun olarak herkesi meşgul ediyor. Transparency International’a göre birçok ülke de yolsuzluk had seviyede.
İnsan hakları ihlallerine karşı hukuk, Darfur, Uygur, Myanmar için nerdeyse işlemiyor. Ve sonuç olarak, dünya biraz daha iyi yönde gözükse de demokrasilerde eski liderler yargılanabiliyor ve uluslararası baskı böylece artıyor. Ama güçlüler hala büyük ölçüde bu taramalardan kaçabiliyor ve onların yerine yeni otoriterler popülerleşiyor. Tam olarak böylesi bir “suç gezegeni”nden çıkmak için bağımsız yargı, sivil toplum ve uluslararası işbirliği şart. 2025’te bile bu mücadele devam ediyor . Örneğin Suriye’de Esad’ın düşüşü yeni bir hesaplaşma fırsatı olabilir. Aralık 2025 itibarıyla bakarsak,
Ferdinand Marcos (Filipinler): Eski diktatör 1989 yılında öldü, ve oğlu Ferdinand Marcos Jr. şu an devlet başkanı hatta 2022’den beri seçilmiş biri.
Nicolae Çavuşesku -Romanya, 1989 devriminde idam edildi eşiyle birlikte. Suharto, Endonezya’da 1998’de istifa etti ve yolsuzluktan yargılandı ama tam ceza alamadan 2008’de öldü. Margaret Thatcher ise İngiltere başbakanı olarak, demokratik bir başbakan ve tartışmalı olsa da hakkında yolsuzluk/cinayet suçlaması yok ve o da 2013’te öldü. Silvio Berlusconi ise İtalya’da çok kez yolsuzluktan yargılandı ve mahkum oldu ve 2023’te öldü.
Saddam Hüseyin Irak’ta 2003’te devrildi, 2006’da idam edildi. Albay Muammer Kaddafi 2011 devriminde linç edilerek öldürüldü. Kenan Evren ise uyuşturucu ve silah kaçakçısı MIT kartlı Abuzer Uğurlu’nun silahlandırdığı Türkiye’de birbirini kırdı ve ardından 1980 darbesini yaptıktan 30 yıl sonra ancak 2010’larda yargılandı, müebbet hapis aldı ama ev hapsinde 2015’te öldü. Manuel Noriega Panama başkanı ise uyuşturucu ve yolsuzluktan dolayı ABD’de hapis yattı, 2017’de öldü. Ruhollah Humeyni İran 1989’da doğal ölüm ile vefat etse de ardılı Tahran Kasabı İbrahim Reisi uçak kazası ile öldü. Saparmurat Niyazov Türkmenbaşı Türkmenistan ‘da 2006’da öldü halefi ise hala otoriter bir figür. Vladimir Putin ise en kriminal liderlerden biri. Rusya’da hala iktidarda, ve ICC marifetiyle hakkında tutuklama emri var Ukrayna savaş suçları nedeniyle. Kuzey Kore Lideri Kim Jong-un Hala iktidarda ve astığı astık, totaliter bir rejimi tek başın sürdürüyor. Min Aung Hlaing Myanmar cuntası başındaki adam ise hala iktidarda, ve darbe sonrası devam eden iç savaşı yönetiyor. Taliban Afganistan’da 2021’den beri iktidarda, hala uyuşturucu ve terörü kontrol ediyor.
Bu liderlerden çoğu ise Çavuşesku, Saddam, Kaddafi gibi, şiddetli sonla karşılaştı ve Berlusconi, Suharto gibi yargılandı. Putin, Kim il Jong ve Taliban ise hala güçlü. Çünkü güçlü orduları var ve Rusya-Çin desteği var, ülkede muhalefet tamamen bastırılmış.
Dünyamız da bu tür liderlerden ne zaman kurtulacak dersiniz, bu şimdilik imkansız çünkü güç, her zaman toplumları yozlaştırıyor. Ama trend olumlu çünkü son 30-40 yılda otoriter liderlerin hesap verme oranı arttı. Son örneklere göre 2024 sonunda Beşar Esad (Suriye) devrildi, şu an Moskova’da Rusya denetiminde sessiz sürgünde . Rodrigo Duterte (Filipinler): 2025’te ICC tarafından tutuklandı, Lahey’de insanlığa karşı suçlardan uyuşturucu ve cinayetleri nedeniyle yargılanıyor, ve serbest bırakılma talebi reddedildi.
Demokrasilerde ise örneğin Fransa Cumhurbaşkanı Sarkozy, Güney Kore’de ise birden fazla başkan, İtalya başbakanı Berlusconi gibi- rutin olarak yargılanıyorlar. Uluslararası mahkemeler ise (ICC) daha aktif, ama güçlü ülkeler ,Rusya, Çin maalesef işbirliği yapmıyor. Kara para, yolsuzluk, uyuşturucu, insan ticareti, savaş ve kriminal toplumlar dünya üzerinden nasıl temizlenecek?
Tamamen belki bitmez, ama azaltılabilir. 2025 verilerine göre, yolsuzluk -Transparency International CPI 2024/2025- küresel ortalama bazı ülkeler iyileşti ama çoğu kötüleşti veya aynı. İklim fonları bile ne yazık ki çalınıyor. 43 ülke ise %100 temiz.
Uyuşturucu’da ise UNODC 2025 raporu, dünyada rekor kullanım 316 milyon kişi, sentetik uyuşturucular ise resmen patladı, ve organize suç adapte oluyor özellikle Afganistan’da eroin azalıyor buna karşın kokain ile sentetik uyuşturucu artıyor.
İnsan ticareti organize suçun %74’ü. 2020-2023’te 200.000 üzerinde tespit edildi. Gerçek rakam ise daha fazla, zorla suç işlettirme ise ne yazıktır ki scam merkezlerinde arttı. Organize suç ise Global Organized Crime Index 2025’te genel artış var ama bazı pazarlarda azaldı. Küresel bazda
kurtuluş yolu ise bağımsız yargı ve sivil toplum etkisine ve gücüne bağlı. Demokrasilerde uluslararası işbirliği önemli. ICC, Interpol, yaptırımları var
ama büyük güçler engelliyor.
Eğitim, yoksullukla mücadele çok önemli, ve talep azaltma ise alternatif geçim yaratmaya bağlı. Teknoloji ve şeffaflık ise finansal izleme, whistleblower koruma şart. Dünya yavaş yavaş iyileşiyor – 50 yıl önce daha fazla diktatör cezasız kalıyordu. Halk ayaklanmaları Arap Baharı, Suriye 2024, ekonomik baskı ve küresel farkındalık gerçek bir fark yaratıyor. Ama sabır ve sürekli mücadele şart. Hiçbir şey bir gecede olmaz. Umut var, çünkü tarih “sonsuz güç” diye bir şey olmadığını bize gösteriyor.
